Malylylyk durnuklylygy näme?
Malylylyk durnuklylygy, ýokary temperatura sezewar bolanda materialyň himiki gurluşyny we fiziki aýratynlyklaryny saklamak ukybyny suratlandyrýar. Heatylylyga {{1} uc zeper ýetmegine garşylyk, materiallaryň ýokary - temperatura gurşawynda çüýremezden, güýç ýitirmezden ýa-da islenmeýän himiki reaksiýalary başdan geçirmezden ygtybarly işläp biljekdigini kesgitleýär.
Malylylyk durnuklylygy näme üçin möhüm?
Gowy ýylylyk durnuklylygynyň netijeleri ýönekeý material şowsuzlygyndan has uzakda. Haçan-da materiallar ýylylyk astynda döwülse, netijeler önümiň ömrüniň azalmagyndan başlap, katastrofiki howpsuzlyk hadysalaryna çenli bolup biler.
Energiýa saklaýyş ulgamlarynda ýylylyk durnuksyzlygy aýratyn çynlakaý howp döredýär.Batareýa litiýequeterlik ýylylyk durnuklylygy bolmadyk komponentler ýylylyk gaçmagyna sebäp bolup biler - 2024-nji ýyldaky gözlegler, litiý {{3} ion ion batareýalarynda termiki gaçmagyň elektrod materiallary ekzotermiki reaksiýalary başdan geçirip başlanda 80 derejeden pes temperaturada başlaýandygyny görkezýär.
Önümçilik prosesleri hem ýylylyk durnuklylygyna ep-esli derejede baglydyr. Highokary temperaturada geçirilen himiki reaksiýalar garaşylmadyk ýagdaýda çüýremez reagentleri we önümleri talap edýär. Otag otagynda durnukly ýaly görünýän material, ähli önümçilik toparlaryna zyýan berip, howply şertleri döredip, 150 dereje çalt dargap biler.
Önümiň uzak ömri göni termiki garşylyga birikýär. Elektron enjamlar ýylylyk durnuklylygy pes bolan komponentleri kem-kemden peseldýän amaly ýylylygy döredýär. Aerokosmiki komponentler, bir uçuş siklinde -55 derejeden 150 dereje çenli üýtgeýär. Bu şertlere çydap bilmeýän materiallar wagtyndan öň şowsuzlyga we gymmat bahaly çalyşmalara sebäp bolýar.
Malylylyk durnuklylygyny kesgitleýän faktorlar
Bir materialyň termiki taýdan durnukly bolmagyna, beýlekisiniň peselmegine düşünmek birnäçe baglanyşykly faktorlary gözden geçirmegi talap edýär.
Himiki düzümi we baglanyşyk güýji
Bir maddanyň içindäki atomlar we baglanyşyklar, ýylylyk hereketiniň esasyny düzýär. Keramika ýaly organiki däl birleşmeler, adatça organiki birleşmeler bilen deňeşdirilende ýokary ýylylyk durnuklylygyny görkezýär. Tapawut, kremniý karbidi ýaly keramiki materiallardaky güýçli kowalent baglanyşyklar, 1000 gradusdan ýokary temperatura çydap bilýär, köp organiki polimerler 200-300 dereje çüýräp başlaýar.
Molekulýar çylşyrymlylyk hem möhüm rol oýnaýar. Has ýönekeý gurluşlary bolan kiçi molekulalar ýylylyk durnuklylygyny peseldýärler, sebäbi ýylylyk molekulýar güýçleri ýeňip geçmek üçin ýeterlik energiýa berse, baglanyşyk kesilmegine has ejizdir. Köp durnuklaşdyryjy täsirleri bolan has uly, has çylşyrymly molekulalar, adatça termiki zaýalanmaga has täsirli garşy durýarlar.
Kristal vs. Amorf gurluş
Atomlaryň fiziki tertibi ýylylyk durnuklylygyna ep-esli derejede täsir edýär. Kristal materiallar, yzygiderli sargyt edilen atom gurluşy bilen, adatça ýokary - temperatura goýmalarynda amorf materiallardan ýokarydyr. Bu gurluş yzygiderliligi has uly bütewiligi üpjün edýär - guramaçylykly nagyş, amorf materiallarda tapylan tötänleýin tertibe garanyňda ýylylyk energiýasynyň kesilmegine garşy has täsirli.
Sellýuloza nanomateriallary boýunça geçirilen soňky gözlegler kristallylyk indeksiniň ýylylyk durnuklylygy bilen gönüden-göni arabaglanyşygyny görkezdi. Has ýokary kristal mazmuny bolan materiallar çüýremegiň temperaturasyny amorf kärdeşlerinden 30-50 dereje ýokary görkezdi.
Haramlyklar we goşundylar
Hatda köp mukdarda hapalar hem termiki durnuklylygy düýpgöter üýtgedip biler. Haramlyklar köplenç katalizator hökmünde çykyş edýär, arassa materiallarda aňsat bolmaz ýaly dargamak reaksiýalaryny çaltlaşdyrýar. Lityum {{3} ion ion akkumulýator elektrolitleri boýunça 2024-nji ýylda geçirilen gözlegde, suwuň hapalanmagynyň her millionda 50 bölekden pes bolmagy ýylylyk durnuklylygyny 40 derejeden peseldip biljekdigi ýüze çykaryldy.
Munuň tersine, bilgeşleýin goşundylar ýylylyk durnuklylygyny ýokarlandyryp biler. Polimerlere goşulan ýylylyk stabilizatorlary gaýtadan işlemek we ulanmak wagtynda oksidleýji zaýalanmagyň öňüni alýar. Mysal üçin, birleşmeleri öz içine alýan ýöriteleşdirilen fosfor - käbir suwuklyklaryň ýylylyk durnuklylyk çägini 300 derejeden takmynan 650 dereje çenli uzaldyp biler.
Daşky gurşawyň şertleri
Malylylyk durnuklylygy wakuumda ölçelmeýär - daşky gurşaw faktorlary materiallaryň ýylylyk astynda özüni alyp barşyna ep-esli täsir edýär. Kislorodyň bolmagy köp materiallarda oksidleýji reaksiýalar arkaly ýylylyk zaýalanmagyny çaltlaşdyrýar. Inert azot atmosferasynda 200 dereje durnukly bolýan materiallar, howa täsir edende 150 dereje çüýräp biler.
Çyglylyk we çyglyk goşmaça kynçylyklary döredýär. Suw buglary dargamak reaksiýalaryny katalizläp ýa-da himiki bölünişiklere göni gatnaşyp biler. Malylylyk durnuklylygyny barlamak, manyly, köpelip boljak netijeleri almak üçin atmosfera şertlerini kesgitlemegi talap edýär.
Malylylyk durnuklylygy nähili ölçelýär
Malylylyk durnuklylygyny kesgitlemek, materiallaryň gözegçilik edilýän ýyladyşa nähili jogap berýändigini yzarlaýan çylşyrymly analitiki usullary talap edýär.
Termogravimetriki derňew (TGA)
TGA materiallaryň gyzmagy bilen köpçülikleýin üýtgemelere gözegçilik edýär. Gural, adatça minutda 10-20 dereje gözegçilik edilýän nyrhlarda ýokarlanýarka, agramy takyk ölçýär. Haçan-da bir material çüýräp başlanda, üýtgäp durýan komponentler bugaryp ýa-da reaksiýa edip, ölçenip bolýan massanyň azalmagyna sebäp bolýar.
ASTM E2550 standarty ýylylyk durnuklylygyny "köpçülikleýin üýtgemegiň derejesi bilen birlikde materialyň çüýräp ýa-da reaksiýa edip başlaýan temperaturasy" diýip kesgitleýär. Asetilsalisil turşusy (aspirin) üçin TGA, dargamaga başlamazdan ozal azot atmosferasynda ýylylyk durnuklylygyny ýüze çykarýar.
Synag parametrleri netijelere ep-esli täsir edýär. Nusga massasy, ýyladyş tizligi, atmosferanyň düzümi we iň möhüm görnüşi materiallar deňeşdirilende yzygiderli bolmaly. Alýumin oksidi bilen 10 gradus / minutda gyzdyrylan 5 milligramlyk nusga, polatdan ýasalan polatda 20 milligram nusgasyndan 20 milligram nusgasyndan tapawutly maglumatlary öndürýär.
Differensial skaner kalorimetriýasy (DSC)
DSC gözegçilik edilýän temperatura üýtgemelerinde ýylylyk akymyny ýa-da bir nusgadan ölçýär. Bu usul fazanyň geçişlerini, ereýän nokatlaryny we ekzotermiki bölüniş reaksiýalaryny kesgitleýär. Materiallar ýylylyk bölünişiginden geçende, adatça ýylylygy çykarýarlar ýa-da siňdirýärler - DSC bu energiýa üýtgemelerini ýokary duýgurlyk bilen kesgitleýär.
DSC howpsuz iş şertlerini döretmek üçin möhüm ähmiýete eýe bolan dargamagyň başlangyç temperaturasyny kesgitlemekde ýokarydyr. Derman birleşmelerinde geçirilen soňky işler, siprofloksasiniň 280 dereje çenli ýylylyk durnuklylygyny saklaýandygyny kesgitlemek üçin DSC ulanyldy, ibuprofen bolsa 152 dereje çüýräp başlaýar.
Bahanyň kalorimetriýasyny çaltlaşdyrmak (ARC)
ARC, - adiabatik şertlerde maglumatlary berýär, bu ýerde daş-töweregi az ýylylyk ýitirilýär. Bu gurnama, termiki gaçmagy bahalandyrmak üçin iň erbet - senarisini simulasiýa edýär. Gural, möhürlenen gämileriň içindäki temperatura we basyşyň ösüşine gözegçilik edende, gözegçilik edilýän nyrhlarda nusgalary gyzdyrýar.
ARC batareýa materiallaryna baha bermek üçin aýratyn gymmatlydygyny subut etdi. ARC ulanyp, litiý {{1} ion ion akkumulýator elektrolitleri boýunça geçirilen synaglar adaty LiPF₆ elektrolitleriniň basyş astynda 138.5 dereje çüýräp başlaýandygyny we 271 dereje doly çüýremeginiň ýüze çykandygyny ýüze çykardy. Bu ölçegler inersenerlere degişli howpsuzlyk çäkleri bilen ýylylyk dolandyryş ulgamlaryny dizaýn etmäge kömek edýär.
Senagat boýunça programmalar
Malylylyk durnuklylygy talaplary ulanyşa baglylykda düýpgöter üýtgeýär, ýöne esasy ähmiýeti hemişelik bolýar.
Energiýa saklaýyş we batareýalar
Batareýa tehnologiýasy termiki durnuklylyk talaplaryny öz çäklerine çykarýar. Lityum {{1} ion ion batareýalary dar temperaturaly penjirelerde netijeli işleýär, ýöne zarýad bermek, zarýad bermek we daşarky şertler komponentleri ýylylyk durnuklylygy çäklerinden çykaryp biler.
Nikel - baý batareýalardaky katod materiallary aýratyn kynçylyklary döredýär. 40 gradusdan ýokary temperaturada zarýadlanan katodlar termiki gaçmagyň ösüşinde möhüm ädim bolan kislorod {{3} goýberýän gurluş taýdan zaýalanýar. Galla gurluşlaryny in Engineeringener etmek we gorag örtüklerini ulanmak katod ýylylyk durnuklylygyny ýokarlandyrdy, käbir ösen materiallar häzirki litiý kobalt oksidi katodlary üçin 130 dereje bilen deňeşdirilende 250 dereje durnuklylygy saklaýar.
Batareýa elektrolitleri ýeterlik ýylylyk durnuklylygy üçin seresaply formulany talap edýär. Standart LiPF₆ - esasly elektrolitler howpsuz iş aralygyny çäklendirip, has pes temperaturada (60 - 85 dereje) dargaýar. Soňky goşa duzly elektrolitler, litiý bis (trifluoromethanesulfonil) imide (LiTFSI) bilen litiý difluoro (oksalato) boraty (LiODFB) birleşdirýän ýylylyk durnuklylygyny ep-esli gowulaşdyrýar, dargamak temperaturasy 360 derejeden ýokary we işjeňleşme energiýasy 53,25 kJ / mol.
Gaty - döwlet batareýa dizaýnlary ýylylyk howpsuzlygynda uly ösüşi görkezýär. Sevenedi dürli litiý - esasly batareýa konfigurasiýalaryny deňeşdireniňde, LLZO (litiý lantan zirkonium oksidi) ýaly oksid elektrolitlerini ulanýan gaty - döwlet ulgamlarynyň polipropilen bölüjileri bilen adaty dizaýnlar bilen deňeşdirilende ýokary ýylylyk durnuklylygyny görkezýändigi anyklandy. Keramiki materiallar adaty batareýalarda gysga zynjyrlary herekete getirýän gysylmagyna we eremegine garşy durýarlar.
Aerokosmos we ýokary - Temperatura programmalary
Aerokosmiki komponentler aşa ýylylyk şertlerinde işleýär. Uçar turbinaly pyçaklar, gurluşyň bitewiligini saklamak bilen 1000 derejeden ýokary temperatura çydam edýär. Bu programmalar üçin materiallar - esasan nikel, kobalt we refrakter metallary öz içine alýan superalloýlar, termal durnuklylygy üçin ýörite saýlanýar.
Alýumin erginleri howa giňişliginde gyzykly ýylylyk durnuklylygy kynçylyklaryny döredýär. Alýuminiý {{1} to agyrlyk derejesini - hödürleýän bolsa, ýylylyk durnuklylygy çäkleri ýokary - temperatura zolaklarynda ulanylmagyny çäklendirýär. AA2618 alýumin garyndysy 150-180 dereje işleýän turbo güýçlendiriji impellerlerde ulanylýar, ýöne alýuminiň ýylylyk durnuklylygynyň çägini 400 dereje uzaltmak dowam etdirilýän gözleg merkezi bolmagynda galýar. Üstünlik, alýuminine has talap edilýän programmalarda has agyr titanium we nikel erginleri bilen bäsleşmäge mümkinçilik berer.
Kosmos gämilerine gaýtadan girmek üçin ýylylyk galkanlary, iň ýokary ýylylyk durnuklylygy talaplary bilen ýüzbe-ýüz bolup biler. Bu materiallar, ulagyň gurluşyna ýylylyk geçmeginiň öňüni almak bilen, 1650 dereje ýetýän temperaturalara garşy durmalydyr. Uglerod - uglerod kompozitleri we gözegçilikde saklanýan çüýrän ablatiw materiallar bu talaplary kanagatlandyrýar, indiki - nesil termiki gorag ulgamlaryny ösdürmek material ylmy çäklerini dowam etdirýär.
Himiki önümçilik we gaýtadan işlemek
Himiki prosesler köplenç ýylylyk durnuklylygy möhüm bolan ýokary temperaturany öz içine alýar. 200-300 dereje derejesinde geçirilen reaksiýalar durnukly reagentleri, önümleri we reaktor materiallaryny talap edýär. Garaşylmadyk dargamak gaçmak reaksiýalaryny döredip biler, aşa ýylylygy we howpsuzlygy bozýan basyş döredip biler.
Malylylyk durnuklylygyny bahalandyrmak himiýa önümçiliginde adaty tejribä öwrüldi. Differensial skaner kalorimetriýa synaglary, ösüşiň irki döwürlerinde bolup biljek howplary kesgitleýär. 2024-nji ýyldaky gözden geçirilişde, awtokatalitiki ýollardan ýa-da ilkinji - sargyt kinetikasyndan {{5} dargamak mehanizmlerine düşünmegiň howpsuz iş şertlerini taslamak we kömek ulgamlaryny dogry ölçemek üçin zerurdygyna ünsi çekdi.
Highokary temperaturada ulanylýan katalizatorlar we sorbentler, strukturanyň zaýalanmazdan täsirini saklamalydyrlar. Organotin birleşmeleri bilen üýtgedilen platina - ýüklenen zeolitler, ýokary - temperatura katalitik proseslerinde ulanylmagyna mümkinçilik berýän ýylylyk durnuklylygyny 300 derejeden ýokary görkezýär.
Polimerler we plastmassalar
Polimer ýylylyk durnuklylygy gaýtadan işlemegiň şertlerini kesgitleýär we programmalary {{0} use ulanýar. Köp polimerler ekstruziýa ýa-da galyp wagtynda gyzdyrylanda oksidleýji zaýalanýar. Öndürijiler zynjyryň bölünmeginiň öňüni almak we mehaniki häsiýetleri saklamak üçin term {stabilizatorlary - antioksidantlar we ýylylyk stabilizatorlary {{4} add goşýarlar.
Politetrafluoroetilen (PTFE, köplenç Teflon diýlip atlandyrylýar) 400 gradusdan ýokary durnukly bolup, ajaýyp ýylylyk durnuklylygyny görkezýär. Bu ajaýyp öndürijilik polimerizasiýa ýylylygyndan (-47 kkal / mol) we polietilen ýaly adaty polimerlerden ep-esli amatly polimerizasiýa entropiýasyndan (-45 entropiýa birligi / mole) ýüze çykýar.
Iýmit gaplaýyş programmalary sterilizasiýa we gyzgyn - doldurmak prosesinde ýylylyk durnuklylygyny saklaýan polimerleri talap edýär. Polipropilen, polietilen teraftalat (PET) we ýokary {{2} ens dykyzlykly polietilen termiki gaýtadan işlenende howpsuzlygy üpjün edýän FDA - tassyklanan stabilizatorlar (adatça kalsiý {{4} sink esasly) bu programmalara hyzmat edýär.
Malylylyk durnuklylygyny ýokarlandyrmak
Alymlar, tebigy häsiýetler talaplara laýyk gelmedik ýagdaýynda ýylylyk durnuklylygyny ýokarlandyrmak üçin birnäçe strategiýany ulanýarlar.
Faceerüsti üýtgeşmeler we örtükler
Gorag üstki gatlaklaryny ulanmak, material interfeýslerinde başlaýan zaýalanma reaksiýalarynyň öňüni alýar. Batareýa katodlarynda alýumin oksidi ýa-da beýleki keramika bilen ýerüsti örtük kislorodyň bölünip çykmagyny basýar we ýokary temperaturada elektrod materialy bilen elektrolitiň göni aragatnaşygynyň öňüni alýar.
Örtügiň galyňlygy möhümdir - gaty inçe gorag ýeterlik däl, aşa örtük garşylygy ýokarlandyrýar we elektrohimiki öndürijiligi peseldýär. Iň amatly örtükler, adatça 2 - 5 nanometrden ybarat bolup, litiý-ion transportyny saklamak bilen islenmeýän reaksiýalary ýapmak üçin ýeterlikdir.
Doping we kompozisiýa in Engineeringenerligi
Aýratyn elementleri kristal gurluşlara girizmek termiki durnuklylygy ep-esli ýokarlandyryp biler. Alýumin, magniý ýa-da titanium ýaly elementler bilen batareýa katod materiallaryny doping, termiki stres wagtynda ýüze çykýan fazanyň geçişiniň öňüni alyp, gatlakly gurluşy durnuklaşdyrýar.
Nikel - baý katod materiallary boýunça geçirilen gözlegler, - kristal bölejikleriniň şol bir himiki düzümi bolan polikristally alternatiwalardan has gowy ýylylyk durnuklylygyny görkezýändigini görkezýär. Polikristally materiallardaky däne araçäkleri, kislorodyň bölünip çykýan ýerlerini üpjün edýär we termiki zaýalanmaga has ejiz bolýar.
Gurluş dizaýn çemeleşmeleri
Mikrostruktura derejesinde in Engineeringenerçilik materiallary ýylylyk durnuklylygyny ýokarlandyrmak üçin başga bir ýol hödürleýär. Core - gabyk gurluşlary, öndürijiligi howpsuzlyk bilen birleşdirip, ýokary - kuwwatly içki ýadro töwereginde termiki taýdan durnukly daşky gatlagy ýerleşdirýär. Konsentrasiýa gradient dizaýnlary bölejik merkezinden ýer ýüzüne kem-kemden üýtgeýär we durnuklaşdyryjy täsir edýär.
Alýumin erginleriniň üstünde geçirilen soňky işler termiki taýdan durnukly çökündileri emele getirýän metal goşmaçalary öwrenýär. Bu çökündiler ýokary temperaturada birleşmäge garşy durýarlar, başgaça peseljek mehaniki häsiýetleri saklamaga kömek edýär.
Akylly ýylylyk dolandyryşy
Käwagt mahsus ýylylyk durnuklylygyny gowulandyrmak ýeterlik däl - işjeň ýylylyk dolandyryşy zerur bolýar. Batareýa ulgamlary, komponentleriň ýylylyk durnuklylygy bozulan temperatura ýetmeginiň öňüni alýan çylşyrymly sowadyş ulgamlaryny has köp öz içine alýar.
Lityum {{0} ion ion batareýalary üçin uýgunlaşdyrylan ýylylyk dolandyryş ulgamlary çalt zarýad berlende gyzgynlygyň öňüni almak bilen pes temperaturada sowuk başlamagy ýeňilleşdirýär. Bu ulgamlar materiallaryň mahsus ýylylyk durnuklylygyny üýtgetmeýär, ýöne howpsuz termiki penjirelerde işlemegini dowam etdirýär.
Freygy-ýygydan soralýan soraglar
Haýsy ýylylyk aralygy gowy ýylylyk durnuklylygyny kesgitleýär?
Gowy ýylylyk durnuklylygy kontekst - baglydyr. Iýmit gaplamasynda ulanylýan polimerler üçin sterilizasiýa prosesleri üçin 120 - 150 dereje durnuklylyk ýeterlikdir. Aerokosmiki turbinaly komponentler 1000 derejeden ýokary durnuklylygy talap edýär. Batareýa materiallary, iň erbet ýagdaýdaky iş temperaturasyndan azyndan 50-100 dereje howpsuzlyk derejesinden ýokary durnuklylyga mätäç. Esasy ýylylyk durnuklylygyny, amaly programmanyň temperatura täsirine laýyklaşdyrmak.
Bir material öndürilenden soň ýylylyk durnuklylygy gowulaşyp bilermi?
Post - önümçiligi gowulandyrmak çäklidir, ýöne mümkin. Örtük programmasy ýaly ýerüsti bejergiler taýýar komponentleriň ýylylyk durnuklylygyny ýokarlandyryp biler. Malylylyk stabilizator goşundylary önümçilik wagtynda goşulanda has gowy işleýär, ýöne käbir surface- ulanylýan stabilizatorlar birneme gowulaşmagy üpjün edýär. Önümçilik wagtynda esasy materialyň düzümine ýa-da kristal gurluşyna üýtgeşmeler girizmegi talap edýän gurluş üýtgemeleri bolmaly.
Malylylyk durnuklylygy ýylylyk geçirijiliginden nähili tapawutlanýar?
Bu häsiýetler düýbünden başga aýratynlyklary ölçär. Malylylyk durnuklylygy ýylylyk astynda himiki ýa-da gurluş üýtgemelerine garşylygy beýan edýär. Malylylyk geçirijiligi ýylylygyň material arkaly näderejede geçýändigini ölçär. Ajaýyp ýylylyk durnuklylygyny saklamak (çüýremezlik) bilen bir material ýokary ýylylyk geçirijiligine (çalt geçýän ýylylyk) eýe bolup biler. Munuň tersine, ýylylyk geçirijiligi pes bolan materiallar, has pes temperaturada dargasa, pes ýylylyk durnuklylygy bolup biler.
Näme üçin öndürijiler dürli atmosferalarda ýylylyk durnuklylygyny kesgitleýärler?
Atmosfera ýylylyk durnuklylygyna düýpli täsir edýär. Kislorod okislenme reaksiýalary arkaly köp materialda zaýalanmagy çaltlaşdyrýar. Inert azot atmosferasynda synag, oksidleýji täsir etmezden içerki ýylylyk durnuklylygyny ölçär. Howa atmosferasyny barlamak, materiallaryň hakyky - dünýä kislorody {{4} in gurşawda nähili işleýändigini görkezýär. Käbir programmalar wakuumda ýa-da gözegçilik edilýän atmosferalarda ýüze çykýar, bu aýratyn şertlerde synag talap edilýär. Synag atmosferasyny kesgitlemek netijeleriň hakyky ulanyş şertlerine laýyklygyny üpjün edýär.
Materialsylylyk durnuklylygy materiallary saýlamakda we in engineeringenerçilikde möhüm pikir hökmünde ösmegini dowam etdirýär. Materiallaryň heat {1} uc yssy zaýalanmagyna garşy durýandygyna düşünmek, gündelik sarp ediş önümlerinden başlap, ösen energiýa saklaýyş ulgamlaryna çenli amaly programmalarda has gowy dizaýn etmäge mümkinçilik berýär. Synag usullarynyň, durnuklaşdyryş strategiýalarynyň we täze materiallaryň dowam etdirilmegi, termiki taýdan mümkin bolan zatlaryň çägini kesgitleýär, temperaturanyň çäkliligi sebäpli ozal elýeterli bolmadyk programmalara gapy açýar.
